Vị thanh quan thờ 4 đời vua Nguyễn

Nửa đầu thế kỷ XIX, dưới thời trị vì của các vua nhà Nguyễn, Trương Đăng Quế nổi lên là một nhân vật tài danh, thanh liêm nhất mực. Ông được xem là một trong những vị quan thanh liêm thời bấy giờ, góp công rất lớn trong việc xây dựng triều đại nhà Nguyễn.

Tể tướng không danh hiệu


Ông sinh năm 1793 làng Mỹ Khê, huyện Bình Sơn (nay thuộc xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi), nhưng tổ tiên ông là người ở Thạch Hà, Hà Tĩnh.

Thuở nhỏ ông đã nổi tiếng là văn hay, năm 1819 ông đỗ Hương tiến (tương đương cử nhân) đây là học vị cao nhất thời bấy giờ, được bổ nhiệm làm quan.

Năm 1830 dưới thời vua Minh Mạng ông được phong làm Tả thị lang bộ Công làm ở Nội các, hàng ngày gần gũi Vua cùng tham gia bàn bạc các vấn đề của đất nước.

Năm 1832 ông được phong làm Thượng thư bộ Binh. Tuy nhiên để tận dụng hết tài năng của ông, vua Minh Mạng đã cử ông làm chủ sát hạch giáo chức các tỉnh, độc quyển điện thí, chủ khảo trường thi Hội và Độc quyển kỳ thi Đình.

Các việc này ông đều làm tốt đến nỗi vua Minh Mạng đã khen rằng: “Nhìn việc thấu triệt, nói được rõ ràng, có thể đi đến chỗ thành công”, “Nói thì chính trực vô tư, làm thì quả quyết được việc, chặn được manh lưới kẻ gian, dứt được việc lừa dối trước đây”.

Trương Đăng Quế là một trong số hiếm người trải qua 4 đời vua.

Ông là thầy của hoàng tử Miên Tông, khi hoàng tử lên ngôi Vua vào năm 1841 hiệu là Thiệu Trị, ông được phong làm Văn Minh điện Đại học sĩ, gia hàm Thái bảo, quản lý bộ Binh kiêm Cơ mật viện.

Khi quân Pháp đánh Đại Nam vào năm 1858, nhiều quan lại lo sợ muốn đầu hàng, ông muốn chủ chiến. Sách lược của ông là “chiến không bằng hòa”, nhưng trước khi hòa “cần phải giữ vững đã”, như thế khi nghị nghị hòa sẽ không bị lép vế phải nhượng bộ quân Pháp. Sau đó ông đi Quảng Nam để xây dựng thành lũy chống Pháp.

Bị ngăn chặn ở Đà Nẵng, quân Pháp tiến vào nam đánh chiếm thành Gia Định. Là người sống thanh bạch, thấy mình quá già yếu, không nghĩ được kế sách nào hay để chống Pháp ông xin từ chức để người trẻ hơn lên thay.

Liêm khiết suốt 1/3 thời gian tồn tại triều Nguyễn

Sách “Đại Nam thực lục” có ghi chép lại sớ tau xin từ chức của ông như sau: “Từ khi Tây dương đến đây đã ba năm nay, mà ngồi trơ mặt ở triều ban, không vạch ra được một mưu chước gì để đánh lại được giặc Tây dương, tội ấy chối sao được. Lại bóng chiều đã xế, bệnh tật luôn luôn, gần tới cõi chết mà cố giữ địa vị, thực đáng hổ thẹn. Vậy xin cho về quê để nhường chỗ cho lớp trẻ”. Nhận sớ xong, vua vẫn quyết ý không cho từ quan, Trương Đăng Quế lại dâng sớ khác xin tự giáng chức, bỏ hẳn tước Quận công, xin giảm nửa lương”

Sách “Đại Nam chính biên liệt truyện” có ghi chép về Trương Đăng Quế như sau: “Quế lúc làm quan giữ mình khiêm tốn, chính trực, kiến văn nhiều, xử đoán khéo, làm quan hơn 40 năm, ngồi ở chức Tể tướng thế mà ăn mặc giản tiện sơ sài, không khác gì lúc còn chưa làm quan, và lại có tính siêng năng”

Mộ quan đại thần Trương Đăng Quế tại xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi.

“ Các danh thần lúc bấy giờ như Tráng liệt bá Nguyễn Tri Phương, mà vua cũng bảo là phong độ không bằng Quế”

“Sau khi Quế chết, Hoàng thượng thương nhớ, triều đình lấy làm tiếc. Các hoàng thân, công chúa và sĩ phu trong ngoài đều làm thơ văn, câu đối đem đến phúng”.
Ngoài ra, tính cách thanh bạch, đức độ của Trương Đăng Quế cũng khiến người đời không ít lần thán phục. Đơn cử như chuyện thuở làm quan cao, lộc hậu nhưng ông không ham tài, ham chức, cố níu danh vọng. Chẳng là, khi quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định (1859), thấy mình đã già nua, không có kế sách chống xâm lăng cứu nước, ông xin từ chức.
Sách Đại Nam thực lục còn chép lại đoạn sớ tâu của Trương Đăng Quế: “Từ khi Tây dương đến đây đã ba năm nay, mà ngồi trơ mặt ở triều ban, không vạch ra được một mưu chước gì để đánh lại được giặc Tây dương, tội ấy chối sao được. Lại bóng chiều đã xế, bệnh tật luôn luôn, gần tới cõi chết mà cố giữ địa vị, thực đáng hổ thẹn. Vậy xin cho về quê để nhường chỗ cho lớp trẻ”. Nhận sớ xong, vua vẫn quyết ý không cho từ quan, Trương Đăng Quế lại dâng sớ khác xin tự giáng chức, bỏ hẳn tước Quận công, xin giảm nửa lương…
Trong 3 năm đã dâng sớ 6 lần, mãi đến tờ sớ cuối (khoảng 1863) vua mới ưng thuận. Khi về hưu, ông không ở lại kinh thành mà xin về quê nghèo. Ngay cả khi nhà vua nể nang, thăng cho con trai chức Hàn lâm viện thừa chỉ, lấy cớ con mình tài hèn, đức bạc ông cũng xin vua rút lại quyết định này.

Hồn thơ nặng lòng với quê hương


Trương Đăng Quế là một người tài năng, có tầm hiểu biết rộng về chính trị, văn hoá và quân sự. Dưới thời Tự Đức, trước tình hình binh lực hùng mạnh và tân tiến của Pháp, nhiều người lo sợ, muốn giảng hoà với giặc. Thế nhưng, Trương Đăng Quế lại là người cầm đầu phe chủ chiến, ông quyết tâm phải đánh đuổi Pháp đến cùng.

Căn cứ theo nhiều sử liệu, văn liệu và hồi ký của các sỹ quan viễn chinh Pháp còn lưu lại đều cho thấy trong hàng ngũ quan lại nhà Nguyễn, Trương Đăng Quế là đối tượng mà quân xâm lược e dè và căm ghét bậc nhất.
Sử cũ cũng lưu lại câu chuyện rằng, năm 1858 có 12 chiếc tàu Pháp đến bắn phá các bảo đài ở cửa Hàn, nay thuộc Đà Nẵng. Ban đầu, Trương Đăng Quế cùng Phan Thanh Giản đều tâu lên vua sách lược kháng Pháp là “chiến không bằng hòa”. Tuy nhiên, theo cách nhìn nhận sâu hơn của Trương Đăng Quế thì trước khi hòa, “cần phải giữ vững đã”.

Bìa cuốn sách Trương Đăng Quế cuộc đời và sự nghiệp, NXB Văn Học ấn hành.

Sách lược này được vua cho là phải, sau đó ông nhận lệnh vua đi khắp Quảng Nam đôn đốc việc xây đắp đồn lũy để phòng thủ.
Xét trên khía cạnh văn hóa, Trương Đăng Quế được đánh giá là người có nhiều kinh nghiệm liên quan đến lĩnh vực này. Chẳng hạn, dưới triều Minh Mạng, ông là một đại thần của Viện Cơ mật, được thăng Hiệp điện đại học sĩ. Đời Vua Thiệu Trị, Trương Đăng Quế là Phụ chánh đại thần, Văn minh điện đại học sĩ. Sang đời Vua Tự Đức, ông được thăng Cần chánh điện học sĩ và được phong tước Tuy Thạnh Quận công.
Cũng dễ hiểu vì sao các vị vua Nguyễn đều rất mực coi trọng thực tài học vấn của ông, cử ông làm Tổng tài ở Quốc sử quán, chủ biên nhiều bộ sách lớn của triều Nguyễn.

Cho đến gần đây, giới sử học đã công bố nhiều công trình nghiên cứu về ông; đồng thời giới văn học cũng xuất bản nhiều công trình dịch thuật, sáng tác của ông. Đây là những thuận lợi cho việc tìm hiểu toàn diện về một nhân vật có ảnh hưởng khá đậm trên trang sử của một thời.

Nhà sử học Dương Trung Quốc nhận xét, Trương Đăng Quế – cuộc đời và sự nghiệp là công trình nghiên cứu đầu tiên giới thiệu tương đối đầy đủ về nhân vật này. Sách còn cung cấp cho độc giả phần phụ lục toàn tập tác phẩm Trương Quảng Khê tiên sinh tập (tức Học văn dư tập) gồm phần dịch thuật và phần chữ Hán (bản khắc gỗ năm 1857).

Bút danh: Phan Khiêm 23/12/2020
Bài viết được tham khảo:
Trương Đăng Quế: Tể tướng không danh hiệu của triều Nguyễn
Trương Đăng Quế – Vị thanh quan thờ 4 đời vua Nguyễn
Vị Đại Thần có ảnh hưởng lớn nhất đến triều đại nhà Nguyễn
Ra mắt cuốn sách đầu tiên về Trương Đăng Quế

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *